قسمت چهارم از «آموزش درستنویسی و دستور خط فارسی»: ویژگىهاى خط فارسى

در قسمت قبل با جزئیات بیشتری راجع به نیمفاصله و جایگاه و کاربرد آن صحبت کردیم. در این قسمت میخواهیم ویژگیهای خط فارسی را مرور کنیم. با ما همراه باشید.

در خطّ فارسى دو دسته نشانه بهکار مىرود:

نشانههاى اصلی که همان حروف الفبا هستند و تعدادشان 33 تاست. عبارتاند از: همزه، الف، ب، پ، ت و…

نشانههاى ثانوى که تعدادشان 10 تاست و عبارتاند از:

حرکات یا مصوتهاى کوتاه (ــَـ ، ــِـ ، ــُـ). مانند پَر، پِر، پُر

مَدّ (u2005~u2005) روى الف. مانند آرد، مآخذ

تشدید ( ّ ). مانند عدّه، پلّه، بقّالى، ارّه

سکون ( ْ u2005). مانند لبْتشنه

یاى کوتاه (u2005ءu2005). مانند نامۀ من

تنوین (ــًـ ، ــٍـ ، ــٌـ). مانند ظاهراً، بعبارهٍ اُخرى، مضافٌٌالیه.

نکته: استفاده از نشانههای فتحه و کسره و ضمه و سکون و تشدید الزامی نیست و این علائم عمدتاً برای رفع ابهام بهکار میروند.

صداهایی که بیش از یک علامت دارند

در خط فارسی براى بعضى از صداها بیش از یک علامت وجود دارد. منظور از صدا، تلفظ حروف است. در نواحی مختلف ایران تلفظ بعضی از حروف باهم فرق میکند. مانند تلفظ «غ» و «ق» در نواحی مرکزی ایران که متفاوت با نواحی دیگر است. در دستور خط، تلفظ رایج در تهران بهعنوان معیار در نظر گرفته شده است.

«ت» و «ط»

شکلهای مختلف ت:

تـ: تu200dاب، ـتـ: بستنی، ـت: شربت، ت: سوت

شکلهای مختلف ط:

طـ: طالب، ـطـ: عطر، ـط: ربط، ط: شرط

«ز» و «ذ» و «ض» و «ظ»

شکلهای مختلف ز:

ز: زنگ، رزم، راز، ـز: خیز

شکلهای مختلف ذ:

ذ: ذره، نفوذ، ـذ: نذر، کاغذ

شکلهای مختلف ض:

ضـ: ضرب، ـضـ: حضرت، ـض: تبعیض، ض: قرض

شکلهای مختلف ظ:

ظـ:ظهور، ـظـ: منظره، ـظ: حفظ، ظ: حافظ

«ث» و «س» و «ص»

شکلهای مختلف ث:

ثـ: ثابت، ـثـ: مثل، ـث: عبث، ث: حادث

شکلهای مختلف س:

سـ: سیب، ـسـ:پسر، ـس: قفس، س: خرس

شکلهای مختلف ص:

صـ: صu200dبر، ـصـ: نu200du200dصu200du200du200dر، ـص: تفحu200dّu200dص، ص: حرص

«غ» و «ق»

شکلهای مختلف غ:

غـ: غu200dالب، ـغـ: مu200du200dغu200dز، ـغ: تیu200du200dغ، غ: باغ

شکلهای مختلف ق:

قـ: قu200dاسم، ـقـ: فu200du200dقu200dیر، ـق: طلu200du200dق، ق: برق

همزه و «ع»

شکلهای مختلف همزه:

ا: اسب، ـا: نایست، آ: آرد، ـآ: مu200du200dآخذ، ئـ: رئu200dیس، ـئـ: لئیم، ـأ: یu200du200dأس، ـؤ: مؤمن، ئ: متلu200dألu200du200dئ، ء: جزء، أ: رأس، ؤ: رؤیا

شکلهای مختلف ع:

عـ: علم، ـعـ: مu200dرعد، ـع: وضع، ع: مخترع

«ح» و «ه»

شکلهای مختلف ح:

حـ: حاضر، ـحـ: سحر، ـح: صبح، ح: روح

شکلهای مختلف هu200d:

هـ: هاشم، ـهـ: شهر، ـه: فقیه، ه: دانشگاه

حروفی که نمایندۀ بیش از یک صدا هستند

صداهای مختلف و:

دو، چu200dو

مور، روز، لیمu200dو، دارو

وام، جu200dواب، روان، ناو، لغو

جu200dوشن، روشن، نu200dو، رهرو

خu200dواهر، خu200dویش

صداهای مختلف ى:

یu200dار، پu200du200dیu200dدا، ناى

مu200du200du200dیu200dز، ریu200dز، پری

موسu200du200dى، حتu200dّu200dى، علu200du200dىرغم

صداهای مختلف هu200d:

هu200dوا، مu200du200dهu200dر، مشابu200du200dه، دانشگاه

نامu200du200dه، درّه

حروف الفبای فارسی دو دسته هستند:

منفصل (پیوندناپذیر) که به حرف بعد از خود نمىچسبند: ا، د، ذ، ر، ز، ژ، و

متصل (پیوندپذیر) که به حرف بعد از خود مىچسبند. بـ، پـ، تـ و…

شکلهای مختلف حروف

در خط فارسى غالباً یک حرف به دو یا چند صورت نوشته مىشود و این بستگى به جایگاه آن حرف در کلمه دارد.

«همزه» بهشکلهای ا/ ـا/ آ/ ـآ/ ئـ/ ـئـ/ ـأ/ ـؤ/ ئ/ ء/ أ/ ؤ

«د»، «ذ»، «ر»، «ز»، «ژ»، «و» بهشکلهای د، ـد، ذ، ـذ، ر، ـر، ز، ـز، ژ، ـژ، و، ـو

«ب» بهشکلهای بu200d/ ـبu200d/ ـب/ ب

«پ» بهشکلهای پu200d/ ـپu200d/ ـپ/ پ

«ت» بهشکلهای تu200d/ ـتu200d/ ـت/ ت

«ث» بهشکلهای ثu200d/ ـثu200d/ ـث/ثت

«ج» بهشکلهای جu200d/ ـجu200d/ ـج/ ج

«چ» بهشکلهای چu200d/ ـچu200d/ ـچ/ چ

«ح» بهشکلهای حu200d/ ـحu200d/ ـح/ ح

«خ» بهشکلهای خu200d/ ـخu200d/ ـخ/ خ

«س» بهشکلهای سu200d/ ـسu200d/ ـس/ س

«ش» بهشکلهای شu200d/ ـشu200d/ ـش/ ش

«ص» بهشکلهای صu200d/ ـصu200d/ ـص/ ص

«ض» بهشکلهای ضu200d/ ـضu200d/ ـض/ ض

«ط» بهشکلهای طu200d/ ـطـ/ ـط/ ط

«ظ» بهشکلهای ظu200d/ ـظـ/ ـظ/ ظ

«ع» بهشکلهای عu200d/ ـعu200d/ ـع/ ع

«غ» بهشکلهای غu200d/ ـغu200d/ ـغ/ غ

«ف» بهشکلهای فu200d/ ـفu200d/ ـف/ ف

«ق» بهشکلهای قu200d/ ـقu200d/ ـق/ ق

«ک» بهشکلهای کu200d/ ـکu200d/ ـک/ ک

«گ» بهشکلهای گu200d/ ـگu200d/ ـگ/ گ

«ل» بهشکلهای لu200d/ ـلu200d/ ـل/ ل

«م» بهشکلهای مu200d/ ـمu200d/ ـم/ م

«ن» بهشکلهای نu200d/ ـنu200d/ ـن/ ن

«ه» بهشکلهای هu200du200d/ ـهu200d/ ـه/ ه

«ی» بهشکلهای ى/ ـى/ ـى/ ى

چند نکتۀ مهم

یک. در املاى کلمات و ترکیبات و عبارات عربى، که عیناً وارد زبان فارسى شده است، در بعضى موارد، باید قواعد املاى عربى رعایت شود. مانند موسى، بالقوّه، خَلْقُالسّاعه، حتّى، اِلی

دو. «و» و «ه» گاهى براى بیان حرکت بهکار مىروند.

«و» اگر براى بیان حرکت ماقبل خود بهکار رود سه نوع است:

مصوت کوتاه، مانند دو، تو، چو

مصوت مرکب، مانند اوج، گوهر، روشن

مصوت بلند، مانند مور، روز، موش، سبو، لیمو، تکاپو

«ه/ ـه» براى بیان حرکت (ــِـ) و ندرتاً (ــَـ) بهکار مىرود: شماره، نامه، خانه، نه

سه. «و»، اگر پس از «خ» قرار گیرد، گاهى خوانده نمىشود. این «و» که آن را «واو معدوله» مىگویند، در قدیم تلفظ خاصى داشته است که امروزه دیگر متداول نیست و خوانده نمیشود، اما نوشته میشود. مثال: خویش، خواهر

چهار. مصوتهاى ــَـ ، ــِـ ، ــُـ معمولاً در خط فارسی منعکس نمىشود و به همین سبب، بسیارى از کلمات با املاى مشابه، تلفظ و معناى متفاوت دارند. در این موارد، از معناى عبارت یا جمله باید تلفظ مورد نظر را حدس زد. مثال: برد: بَرَد، بُرْد، بَرْد، بُرَد

برد (بُردِ) این تفنگ 1000 متر است.

این کارد خوب نمىبرد (بُرَد).

در فصل ربیع… که صولتِ برد (بَرْد) آرمیده بود و اوانِ دولت وَرْد رسیده (سعدى)

پنج. در بعضى موارد، بهکار نگرفتن نشانۀ این مصوتها در خط باعث ابهام یا اشتباه مىشود، بهخصوص در مواردى مثل اَعلام و کلمات دخیل فرنگى و لغاتی که تلفظ صحیح آنها براى عامۀ خوانندگان روشن نیست. در چنین مواردى صورت نوشتارى حتماً باید بسیار روشن و خوانا و با حرکتگذارى باشد.

امیدواریم این قسمت از آموزش درستنویسی و دستور خط فارسی دربارۀ ویژگىهاى خط فارسى برای شما مفید بوده باشد (البته بیشتر به درد نوآموزهای غیرفارسیزبان که میخوان فارسی یاد بگیرن میخوره، ولی دیگه چون توی کتاب دستور خط بود گفتم اینجا هم بیارم).

در قسمت بعد، راجع به جدا و پیوستهنویسی پیشوندها و پسوندها صحبت خواهیم کرد. با ما همراه باشید.

آواچه - ۲۱ (عربی در هندسه)...